10 maart 2026 – De provincie Zuid-Holland heeft een nieuw beheerplan vastgesteld voor het Natura 2000 gebied “Meijendel & Berkheide”. Via deze link te downloaden. Dit is een prachtig duingebied tussen Leiden en Den Haag. Het doel van het beheerplan is om het leefgebied van bijzondere planten en dieren te beschermen. Een leefgebied voor planten en dieren wordt ook wel een habitat genoemd. Eén van deze leefgebieden zijn de zogenaamde “grijze duinen”. Ongeveer 90% van alle grijze duinen in Europa zijn in Nederland. Dat betekent dat het voor de biodiversiteit in Europa belangrijk is dat Nederland goed voor dit habitattype zorgt. Want er zijn bijzonder planten en dieren afhankelijk van dit habitattype.
Helaas gaat het niet zo goed met de habitats in Meijendel & Berkheide. Door stikstofneerslag groeit er steeds meer gras, mos en struiken, waardoor de zandverstuivingen verdwijnen. Meerdere vogelsoorten die vaak voorkomen in de duinen zijn de afgelopen 30 jaar verdwenen. Verder gaat het ook niet goed met het konijn. Het konijn is erg belangrijk, omdat het knagen en graven van konijnen het habitattype grijze duinen in stand houdt. Daarmee houdt het konijn ook bijzondere planten en diersoorten in stand. Het konijn is zó belangrijk, dat de provincie van plan is konijnen te fokken en in het gebied uit te zetten.
Omdat het slecht gaat met de beschermde leefgebieden en de diersoorten die daar vaak voorkomen, treedt de provincie streng op tegen menselijke activiteiten die de boel verstoren. Honden mogen nergens meer in het gebied loslopen. Loslopende honden verstoren wilde dieren. Het broedsucces van vogels bijvoorbeeld kan door loslopende honden worden verminderd. Ook het vliegen met drones is in het hele gebied verboden, omdat dit dieren kan verstoren. Verder worden verwilderde katten weggevangen en vossen geschoten, omdat die grondbroedende en zeldzame vogelsoorten verstoren en doden.
Wat ons verbaast is dat de provincie Zuid-Holland in het beheerplan niets heeft geschreven over het los laten lopen van katten. Dit had volgens ons wel gemoeten, omdat het los laten lopen van katten een activiteit is die mogelijk negatieve gevolgen heeft voor de zogenaamde “typische soorten”. Dit zijn diersoorten die vaak in de duinen voorkomen, zoals het konijn, de nachtegaal, de houtsnip en de sprinkhaanzanger. Om die reden hebben we een uitgebreide zienswijze ingediend op het beheerplan. De zienswijze is hieronder opgenomen. Onze inzet is dat er naast een hondenlosloopverbod ook een kattenlosloopverbod komt. We verwachten ergens de komende weken een reactie van de provincie. Als de provincie niet in actie komt, dan overwegen we een gang naar de rechter. Wordt vervolgd!
Zienswijze
Betreft: zienswijze “DOS-2024-0003442 Natura 2000-beheerplan Meijendel & Berkheide”, verzonden via zuidholland@pzh.nl
Lienden, 10 maart 2026
Geacht college van Gedeputeerde Staten van Zuid-Holland,
Namens Stichting Huiskat Thuiskat dien ik bij deze een zienswijze in op het ontwerp Natura 2000 beheerplan Meijendel & Berkheide 2026-2032.
Samengevat is onze zienswijze het volgende. 1. Het los laten lopen van huiskatten is een menselijke activiteit (“bestaand gebruik”). 2. Deze activiteit is mogelijk schadelijk voor de strikt beschermde meervleermuis. 3. Bovendien is het los laten lopen van katten schadelijk voor de zogenaamde “typische soorten” van de beschermde habitattypes. 4. Deze schade heeft een nadelige invloed op de staat van instandhouding van de habitattypes. 5. Het voorgenomen beheerplan is daarom zonder kattenlosloopverbod juridisch niet haalbaar. Wij lichten onze zienswijze hier verder toe.
1. Het los laten lopen van huiskatten is een menselijke activiteit.
Het woord “hond” komt 104 keer voor in de tekst van het beheerplan. Het woord kat of huiskat komt maar viermaal voor in uw beheerplan. Dit is op voorhand een indicatie dat u te weinig aandacht aan dit onderwerp besteed heeft. Zowel honden als katten zijn immers huisdieren die wilde dieren kunnen verstoren en prederen. Er zijn bovendien meer katten dan honden in Nederland, ongeveer 1,7 miljoen honden en ongeveer 2,9 miljoen katten.[1]
Hoeveel katten er loslopen in Meijendel en Berkheide is onbekend, maar het staat vast dat het er tientallen tot vele honderden zijn. Immers, gemiddeld heeft 23% van de huishoudens één of meer katten, waarvan ongeveer 60% regelmatig losloopt.[2] Er liggen meerdere dichtbevolkte plaatsen aan het natuurgebied, zoals Scheveningen, Wassenaar, Valkenburg en Katwijk aan Zee. De afstand die katten met een eigenaar afleggen hangt van meerdere factoren af. Eén onderzoek noemt als mediane maximale afstand 99 meter.[3] Dit betekent dat dit de afstand is die in het midden ligt van de overige gemeten afstanden (niet het gemiddelde). Er kunnen dus ook katten zijn een stuk minder ver lopen, maar ook katten die veel grotere afstanden afleggen. De uitkomsten van een ander onderzoek suggereren dat katten die aan de rand van een natuurgebied wonen, het natuurgebied in gaan om te jagen.[4] De auteurs van het aangehaalde onderzoeken pleiten voor kattenvrije zones van 300 tot 600 meter rondom natuurgebieden.
Binnen het tijdsbestek van het schrijven van de zienswijze hebben we het aantal huishoudens binnen bijvoorbeeld 100 meter afstand van het natuurgebied niet kunnen berekenen. Met het aantal huishoudens kan een schatting gemaakt worden van het aantal loslopende katten. Dit is het aantal huishoudens, maal het percentage huishoudens dat katten heeft, maal het gemiddelde aantal katten per huishouden, maal het loslooppercentage. Dat er geen schatting is van het aantal loslopende katten in Meijendel en Berkheide staat de conclusie van de zienswijze echter niet in de weg. Gezien de bebouwing vlakbij de randen van het natuurgebied en het hoge kattenbezit in Nederland, staat vast dat er dagelijks tientallen katteneigenaren zijn die Meijendel en Berkheide gebruiken als kattenlosloopgebied. U zou eventueel zelf cameravallen kunnen plaatsen om het daadwerkelijke aantal katten dat in de duinen rondwandelt te kunnen berekenen.
U benoemt de huiskat in uw beheerplan alleen in de context van exoten. U lijkt dus alleen te refereren aan zwerf- en verwilderde katten, dus katten zonder eigenaar. U noemt exoten een drukfactor voor het gehele Natura 2000 gebied, en schrijft er bij: (waaronder (huis)kat)”.[5] Verderop in het beheerplan schrijft u over huiskatten: “Voor de (verwilderde) huiskatten geldt ook dat de populatie zo laag mogelijk wordt gehouden ter bescherming van grondbroeders en konijnen. Het beheer van (verwilderde) huiskatten vindt plaats door middel van bijvoorbeeld vangkooi. Terreinbeheerder beoordeelt noodzaak om het beheer toe te passen”.[6]
U vergeet daarmee dat er ook loslopende katten mét een eigenaar zijn. Het is een keuze van de eigenaar van de kat om een kat als huisdier te nemen en deze vervolgens los te laten lopen. Het gaat dan om een menselijke activiteit. Wat dat betreft is er geen verschil met het uitlaten van honden, wat u wel als activiteit heeft benoemd.[7] Bovendien heeft u het los laten lopen van katten zelf ook als menselijke activiteit benoemd. Dit is te lezen in uw reactie op onze zienswijze op het ontwerpbeheerplan Coepelduynen, dat op 4 november 2025 definitief is vastgesteld. U schreef: “Omdat het aannemelijk is dat katten tijdens het aanwijzen van het gebied als Natura 2000 – gebied (jaar 2009) in het gebied aanwezig waren, valt dit onder huidig gebruik”.[8] Dat het los laten lopen van huiskatten een menselijke activiteit is, is dus niet omstreden. Het is dan ook opmerkelijk dat u het los laten lopen van huiskatten niet in het beheerplan heeft opgenomen als bestaand gebruik. Alleen hierom is er al sprake van een motivatiegebrek en moet het beheerplan worden aangevuld.
Het Natura 2000 gebied Meijendel en Berkheide is aangewezen op grond van de Habitatrichtlijn. Op pagina 5 van het beheerplan staan de beschermingsdoelstellingen. Het gaat om 14 habitattypes zoals witte duinen, grijze duinen en duindoornstruwelen. De Habitatrichtlijn verplicht de Europese lidstaten ook om een aantal planten- en diersoorten strikt te beschermen. Van deze strikt beschermde soorten komen er vier voor in het gebied, namelijk de nauwe korfslak, de kleine modderkruiper, de kamsalamander en de meervleermuis. De drie eerstgenoemde dieren zijn (meestal) in het water te vinden en zullen niet veel te lijden hebben van huiskatten. De meervleermuis daarentegen zou door katten gepredeerd kunnen worden.
2. Het los laten lopen van huiskatten is mogelijk schadelijk voor de strikt beschermde meervleermuis.
Het risico hangt af van de vraag hoe vaak de meervleermuis laag genoeg vliegt om door een kat te worden gevangen. Het is algemeen bekend dat vleermuizen met een nestplaats met een opening dichtbij de grond kwetsbaar zijn voor katten. Net zoals een kat met een goed gevulde maag urenlang voor een konijnenhol kan gaan zitten, kan de kat dit ook doen bij een nestplaats voor vleermuizen. Een kat heeft goed zicht in de schemering en een korte reactietijd. Daarom plukken katten vleermuizen met gemak uit de lucht. Dit is te zien op de video in de voetnoot.[9] De video is op Jamaica opgenomen en door een bioloog op YouTube geplaatst. Volgens het bijschrift van de bioloog kan een kat wel 15 vleermuizen per nacht vangen, maar krijgen de meeste vleermuissoorten maar één jong per jaar. Dit maakt de vleermuizen kwetsbaar voor predatie.
Dat ook in Nederland vleermuizen door katten worden gevangen, staat vast. Volgens een zogenaamde “meta-studie”[10] vangen alle katten in alle grotere habitats vleermuizen. Predatie door huiskatten is een onderschat risico voor vleermuissoorten.[11] Met het ontwerp-beheerplan in de hand kan echter niet worden vastgesteld of loslopende katten ook een gevaar zijn voor de meervleermuizen in Meijendel en Berkheide. Dit kan daarom ook zeker niet worden uitgesloten. Omdat het gaat om een menselijke activiteit had u een kattenlosloopverbod moeten invoeren of verstoring en predatie van deze strikt beschermde soort moeten uitsluiten. Daarom is er ook op dit punt sprake van een motiveringsgebrek in het ontwerp-beheerplan.
3. Het los laten lopen van huiskatten is schadelijk voor een aantal typische soorten van de beschermde habitattypes.
Typische soorten zijn planten en dieren die vaker voorkomen in bepaalde habitattypes. Een kievit bijvoorbeeld is typerend voor weidegebieden. Per habitattype is er een lijst van typerende soorten opgesteld. De lijsten zijn te vinden op de website Natura2000.nl.[12] We hebben alle typerende soorten voor de habitats in Meijendel en Berkheide bekeken. We focussen ons in deze zienswijze op de typische diersoorten die het meest kwetsbaar zijn voor verstoring of predatie door huiskatten. Dit zijn in Meijendel en Berkheide het konijn en grondbroedende vogels.
3.1 Herstel van de konijnenpopulatie wordt door loslopende katten mogelijk bemoeilijkt.
Het konijn is een typische soort voor het habitattype grijze duinen.[13] Helaas prederen loslopende katten op konijnen. In het onderzoek “Wat eet een zwerfkat op Neeltje Jans?” van de Wageningen Universiteit staan meerdere onderzoeken opgesomd waaruit dit blijkt.[14] Het aandeel konijnen in het dieet van zwerfkatten hangt af van het aanbod, omdat een huiskat een generalistisch roofdier is en vangt wat hij te pakken kan krijgen. Op het eiland Neeltje Jans was er DNA van konijnen aanwezig in 35% van de onderzochte uitwerpselen.[15]
Uit onderzoek blijkt dat predatie door huiskatten het herstel van een konijnenpopulatie in de weg kan zitten.[16] Als het aantal konijnen door andere factoren laag is, dan kan het door predatie langere tijd laag blijven. Dit is een probleem, omdat het aantal konijnen in Meijendel en Berkheide te weinig konijnen zijn om vergrassing en verstruweling tegen te gaan. Uit het onderzoek blijkt dat het verminderen van predatie ervoor kan zorgen dat het aantal konijnen weer toeneemt.
In de bijlage hebben we bij wijze van anekdotisch bewijs foto’s toegevoegd, omdat foto’s soms een waardevolle aanvulling op statistieken blijken te zijn. De foto’s zijn genomen in Nederland door passanten in de duinen (niet Meijendel en Berkheide). Op de foto’s zijn twee katten te zien die konijnen bejagen en doden. Eén van de katten wacht voor het konijnenhol totdat het konijn tevoorschijn komt. Deze jachtmethode is bijzonder geschikt voor huiskatten met een eigenaar. Huiskatten die thuis te eten krijgen, kunnen met hun gevulde maag voor een konijnenhol wachten totdat het konijn tevoorschijn komt. De loslopende kat is een “gesubsidieerd roofdier”. De foto’s van de andere kat laten zien dat een kat ook konijnen kan vangen door een sprintje te trekken. De kat op de foto’s vangt en doodt een jong konijn.
3.2 Loslopende katten zijn een drukfactor op grondbroedende duinvogels.
Volgens de Rijksuniversiteit Groningen blijkt uit onderzoek dat de predatie-effecten van loslopende huiskatten aanzienlijk zijn. Dit blijkt uit de verkenning van de problemen met loslopende huiskatten onder redactie van het toenmalige ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (LNV) van januari 2023.[17] Huiskatten kunnen volgens bij de verkenning betrokken partijen in sommige situaties een drukfactor op populatieniveau zijn. De betrokken experts wijzen op bedreigde vogelsoorten, met name duin- en weidevogels. In de genoemde verkenning wordt vooral benadrukt dat nog veel onbekend is.[18] De verkenning vervolgt en bespreekt zowel predatie als verstoring door loslopende huiskatten en zwerfkatten. De verkenning bevat voor deze zienswijze een aantal belangrijke conclusies. We nemen hier daarom de afsluitende alinea over predatie en verstoring door huiskatten integraal over:
“Hoewel onduidelijk is wat de exacte invloed van de kat op (kwetsbare) vogelpopulaties is, stellen de provincies en onderzoekers die gesproken zijn in deze verkenning dat vaststaat dat de kat predeert en zorgt voor verstoring. Dit maakt de kat een drukfactor. Hoewel het effect van deze drukfactor nog niet duidelijk is, geven deze partijen aan dat wanneer het gaat over kwetsbare soorten die onder acute druk staan, zoals een groot aantal weidevogels, dan vindt men dat elke drukfactor geminimaliseerd moet worden (en dus ook predatie door de kat). Zij zien een urgentie tot ingrijpen op de korte termijn binnen een holistische aanpak, waarin zowel predatie wordt verminderd, als het habitat wordt versterkt. De provincies benoemden daarbij dat het natuurbeheer in Nederland reeds is overgegaan tot bestrijding van een groot aantal andere predatoren, hoewel er nog weinig kennis is over de effectiviteit en de invloed die dit heeft op het systeem van predatoren en prooien. Terreinbeheerders benoemden daarbij ook dat zij de kat zien als exoot, die niet in de natuur thuishoort. Met betrekking tot het ingrijpen wordt ook gewezen naar de eigenaar van de kat, waarbij verschillende partijen wijzen op de verantwoordelijkheid van de eigenaar in relatie tot de eventuele schade die zijn of haar dier kan aanrichten”.[19]
U schrijft zelf in uw beheerplan dat exoten, waaronder de (huis)kat, een drukfactor zijn, zie de tabel op pagina 69 van het beheerplan. U doelt daar waarschijnlijk op zwerf- en verwilderde katten zonder eigenaar, maar uiteraard prederen en verstoren katten met een eigenaar ook.
4. De drukfactor loslopende huiskatten heeft waarschijnlijk een nadelige invloed op de staat van instandhouding van de habitattypes.
Meijendel en Berkheide is aangewezen als Natura 2000 gebied op grond van de Habitatrichtlijn. Het voornaamste doel van het beheerplan is de instandhouding of verbetering van habitats. De instandhoudingsdoelen voor de verschillende habitattypen staan op pagina 5 van het ontwerpbeheerplan genoemd. Loslopende katten zullen niet rechtstreeks een bedreiging vormen voor habitattypes, maar kunnen door schade aan typerende soorten toch de kwaliteit van de habitats negatief beïnvloeden. De kwaliteit van een habitat wordt namelijk gemeten aan de hand van vier criteria, waaronder de aanwezigheid van typerende soorten.[20] Omdat dat de loslopende kat een drukfactor is voor de typerende soort konijn en de grondbroedende vogels, is de loslopende kat ook een drukfactor voor de kwaliteit van de habitats.
Hierbij mag niet onderbelicht blijven dat de loslopende kat als drukfactor op het konijn indirect zwaar weegt als drukfactor op het habitattype grijze duinen. De huidige lage konijnenstand heeft directe gevolgen voor de kwaliteit van de duinen zelf. Door een tekort aan begrazing door konijnen treedt er vergrassing en verstruweling op.[21] De typische zanderige duinen verdwijnen. Daar stopt het niet, want door de vergrassing verdwijnen er weer andere typerende soorten, zoals planten en insecten, maar ook vogels. Uit langjarig onderzoek dat in Den Helder is gedaan blijkt bijvoorbeeld dat de terugloop van konijnen zorgt voor de terugloop van de tapuit. Door vergrassing verdwijnt foerageergebied. Bovendien broedt de tapuit graag in verlaten konijnenholen, die met het verdwijnen van het konijn steeds minder beschikbaar zijn.[22]
5. U heeft ten onrechte nagelaten om het loslaten van huiskatten in het natuurgebied Meijendel & Berkheide aan banden te leggen.
We gaan nu kijken naar hoe het gaat met de typerende soorten in Meijendel en Berkheide die het meest kwetsbaar zijn voor huiskatten. Dat zijn de grondbroedende vogels en het konijn.
5.1 Het gaat slecht met de typerende grondbroedende duinvogels in Meijendel en Berkheide
Er zijn vijf habitattypen met vogels als typerende soort. Kortheidshalve hebben we de relevante informatie over hoe het gaat met deze vogelsoorten in de onderstaande tabel gezet.[23] Er zijn tien typerende vogelsoorten voor de habitattypen in Meijendel en Berkheide, waarvan er zeven grondbroeders zijn. Het gaat slecht met de grondbroeders. Sinds het jaar 2000 zijn vier van de zeven grondbroeders uit Meijendel en Berkheide verdwenen. Van de resterende drie heeft alleen de houtsnip een positieve trend, maar dit is relatief omdat er in 2024 maar vier broedparen waren. De trend voor de sprinkhaanzanger is stabiel/onzeker. De trend van de talrijkste grondbroeder, de nachtegaal, is negatief.
| Habitat met typerende vogelsoort | Soort | Broedparen NL | Territoria M & B 2024 | Trend M & B 2012-2023 | Grondbroeder? |
| Grijze duinen H2130 | Tapuit | 340 (2024) | 0 (sinds 2005) | X | Ja |
| Velduil | >35 (2024) Rode Lijst | 0 (sinds 2000) | X | Ja | |
| Duindoornstruwelen H2160 | Nachtegaal | 7.300 (2020) Rode Lijst | 257 | Negatief | Ja |
| Duinbossen H2180 | Houtsnip | 3.500 (2020) | 4 | Positief | Ja |
| Grote bonte specht | 130.000 (2020) | 84 | Positief | Nee | |
| Vochtige duinvalleien, kalkrijk (B) H2190 | Paapje | 350 (2020) Rode Lijst | 0 (sinds 2000) | X | Ja |
| Sprinkhaanzanger | 6.100 (2020) | 53 | Stabiel/onzeker | Ja | |
| Wulp | 4.100 (2020) Rode Lijst | 0 (sinds 2011) | X | Ja | |
| Dodaars | 3.000 (2020) | 36 | Stabiel/onzeker | Nee | |
| Ruigten en zomen H6430 | Bosrietzanger | 115.000 (2020) | 22 | Positief | Nee |
5.2 Het gaat slecht met de konijnenstand in Meijendel en Berkheide.
Door ziektes is het aantal konijnen in heel Nederland gekelderd. De populaties hebben zich al tientallen jaren niet kunnen herstellen. Daarom wordt in het beheerplan als maatregel voorgesteld om konijnen te fokken en weer uit te zetten. Verder worden er schapen ingezet om te gaan grazen.
5.3 De instandhoudingsdoelen vereisen een forse inspanning.
De habitats wilt u in stand houden en in meerdere gevallen ook verbeteren. Zie de tabel op pagina 23 van het beheerplan. Volgens u heeft het verbeteren van de grijze duinen de hoogste prioriteit. De grijze duinen zijn een prioritair habitattype, omdat dit habitattype dreigt te verdwijnen en een belangrijk deel van deze habitats in de Europese Unie ligt.[1] De grijze duinen zijn daarmee dubbel bijzonder, want het relatieve belang van de grijze duinen in Nederland ten opzichte van de rest van Europa is groot tot zeer groot.[2]
5.4 U moet het loslopen van huiskatten aan banden leggen.
U heeft een losloopverbod voor honden ingevoerd omdat honden typische soorten verstoren. Ook heeft u een verbod op het vliegen met drones ingevoerd, ook vanwege het verstoren van typische soorten. Het is dan voor de hand liggend dat u ook een losloopverbod voor katten moet invoeren. Katten zijn een drukfactor voor een aantal typische soorten. Dit terwijl u van een aantal van deze habitats verbeterdoelstellingen heeft opgenomen. Met name de grijze duinen zijn belangrijk en bovendien erg kwetsbaar. Herstel van de konijnenpopulatie vereist dat u zoveel mogelijk drukfactoren aanpakt. Ook is dit nodig om de terugkeer van twee typische soorten vogels voor dit habitattype, de tapuit en de velduil, te bevorderen.
Namens het bestuur van Stichting Huiskat Thuiskat,
Roel van Dijk (voorzitter)
Stichting Huiskat Thuiskat
(Contactgegevens)
Bijlagen (referenties onderaan)
Bijlage 1. Machtiging (niet openbaar)
Bijlage 2. Dat huiskatten op konijnen prederen is algemeen bekend, maar soms zeggen foto’s meer dan statistieken. Een huiskat krijgt thuis te eten en kan uren voor een konijnenhol staan wachten. Huiskatten zijn ook uitstekende jagers en kunnen een (jong) konijn ook vangen door een sprintje te trekken.
Begeleidende tekst bij bovenstaande foto’s: “De kat (die ik regelmatig tegenkom op de Zuiderheide) zat in een konijnenhol te staren en ik dacht nog ‘Veel plezier, maar een konijn vangen gaat je niet lukken’. Een paar seconden later zie ik in mijn ooghoek de kat weglopen met een spartelend konijn in zijn bek”. Rechthebbende van de foto’s: Doortje van Dijk. Foto genomen in de gemeenten Laren.
Begeleidende tekst bij bovenstaande foto’s: “Gepakt en opgegeten door een kat. Ik heb nog geprobeerd om in te grijpen, maar het lukte me niet…”. Rechthebbende van de foto’s: Chris van Rijswijk. Foto genomen in de gemeente Zevenhuizen-Moerkapelle.
Referenties
[1] Divebo, 2020, via Nieuwe cijfers: meer dan 27 miljoen huisdieren in Nederland – Dibevo
[2] Via Huisdierenpeiling: steeds minder vijvervissen en pluimvee in Nederland | Ipsos en Dibevo en NVG (2024). Nederlanders en hun Huisdieren: Representatief onderzoek over huisdieren in Nederlandse huishoudens, uitgevoerd door onderzoeksbureau Ipsos I&O.
[3] Hugh J Hanmer, Rebecca L Thomas, Mark D E Fellowes, Urbanisation influences range size of the domestic cat (Felis catus): consequences for conservation, Journal of Urban Ecology, Volume 3, Issue 1, January 2017, jux014, https://doi.org/10.1093/jue/jux014
[4] Simmons, R.E.; Seymour, C.L.; George, S.T.; Peters, K.; Morling, F.; O’Riain, M.J. Seasonal Movement Patterns of Urban Domestic Cats Living on the Edge in an African City. Animals 2023, 13, 1013. https://doi.org/10.3390/ani13061013
[5] Beheerplan pagina 69, tabel, tweede genoemde drukfactor
[6] Beheerplan pagina 34 onderaan, pagina 35 bovenaan.
[7] Zie beheerplan pagina 207, tabel, tweede witte rij.
[8] Zie bijlage VI van het beheerplan Coepelduynen, pagina 1 voorlaatste alinea, via Bijlage VI Nota van Antwoord Definitief beheerplan Coepelduynen.pdf | Overheid.nl > Officiële bekendmakingen
[9] https://www.youtube.com/watch?v=9j646SXP8DE
[10] Een metastudie is een onderzoek waarbij de resultaten van meerdere andere onderzoeken worden gebruikt.
[11] Cats Felis catus as a threat to bats worldwide: a review of the evidence – Oedin – 2021 – Mammal Review – Wiley Online Library
[12] Habitattypen | natura 2000.
[13] Zie profiel grijze duinen, H2130 versie 1 sept 2008
[14] Wat eet een zwerfkat op Neeltje Jans? Inzicht in de aanwezigheid van kustbroedvogels en andere beschermde soorten in het dieet via morfologische en genetische analyse van kattenkeutels, Wageningen Universiteit, 2022, pagina 31. Via Wat eet een zwerfkat op Neeltje Jans?
[15] Idem, tabel pagina 29.
[16] TROUT, R.C. and TITTENSOR, A.M. (1989), Can predators regulate wild Rabbit Oryctolagus cuniculus population density in England and Wales?. Mammal Review, 19: 153-173. https://doi.org/10.1111/j.1365-2907.1989.tb00409.x
[17] Verkenning problematiek loslopende huiskatten van 16 januari 2023, rapport onder regie van het ministerie van LNV, pagina 12 en pagina 13, eerste alinea, https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2023/01/16/lnv-verkenning-loslopende-katten
[18] Verkenning, pagina 13 tweede alinea, pagina 14, pagina 15 eerste alinea
[19] Verkenning, pagina 15 tweede alinea
[20] Beheerplan pagina 90 laatste alinea
[21] Beheerplan pagina 68 vierde en vijfde alinea
[22] Broedvogelmonitoring Meijendel 2024, pagina 66, via BMP-jaarverslag2024.pdf
[23] Bron gegevens in tabel: broedvogelmonitoring Meijendel 2024, via BMP-jaarverslag2024.pdf